Posts Tagged ‘retorno’

Datos e singularidades encol do ‘retorno’

Mércores, Novembro 17th, 2010

Calcúlase que entre 1960 e 1990 case 400 mil galegos emigraron a Europa, unha cifra só comparable á de andaluces, aínda que Andalucía contaba con moita máis poboación. Alemaña e Suíza foron os destinos principais, seguidos de Francia, Holanda e Reino Unido. A crise económica iniciada en 1973 iniciou o retorno, que foi máis importante ao longo da década dos oitenta. Este retorno, cifrado en case cen mil persoas, tivo unha incidencia intensísima en moitos concellos, precisamente aqueles que experimentaran unha emigración máis numerosa nas décadas anteriores. Nun detallada obra publicada a mediados dos anos 90, publicado pola Xunta, Informe sobre el retorno en los municipios de Galicia, refería a porcentaxe que en cada concello do país significaban os emigrantes retornadas. Cómpre salientar, por dar algúns exemplos, os casos de Cerceda (29%), Carnota (22%), Carral (17%), Aranga (8%), Muxía (18%), Rois (11%), Somozas (12%), Val do Dubra (8%), O Corgo (10%), Folgoso do Courel (8%), Avión (8%), Barbadás (16%), Castrelo do Val (10%), Cenlle (15%), Cualedro (19%), Esgos (14%), O Irixo (16%), Larouco (15%), Muíños (13%), Porqueira (8%), Rairiz de Veiga (9%), Río (8%), Riós (8%), A Rúa (9%), A Teixeira (11%), Verín (9%), Vilar de Barrio (11%), Vilardevós (9%), Xinzo de Limia (44%), Moaña (18%) ou Salceda de Caselas (7%).

Era habitual que en cada concello ou comarca, a emigración se dirixise, tanto no caso americano coma no europeo, a países determinados, en boa medida polo ‘efecto de arrastre’ iniciado por algunha persoa da zona. Así por exemplo, se nun número moi importante de concellos o principal país americano de destino foi Arxentina, Venezuela domina con claridade en Brión, Carral, Cedeira, Trazo, Vimianzo, Monforte, Allariz, Cerdedo ou Moaña; Cuba é o primeiro país en Mugardos, Xinzo, Sarria, Vilalba, Viveiro, Sada ou Monfero; Brasil éo en Cariño, Touro. Verín ou Laza; Uruguai en Soutomaior, Baiona, Valdoviño, Ponteceso ou Coristanco; México nas Pontes e en Avión; a República Dominicana na Guarda e Panamá en Castro Caldelas. No caso europeo domina Suíz (sobre todo na provincia da Coruña) e Alemaña (sobre todo na de Ourense), pero atopamos concellos nos que predominou a emigración a Francia (Betanzos, Boiro, Cariño, Ourol, Catoira, O Grove), ao Reino Unido (Parada de Sil, Sober, Friol, Vilarmaior, Moeche, Coirós, Corcubión, Laxe) ou a Holanda (Cotobade, Neda, Miño, Muros ou Dodro).

As remesas enviadas polos emigrantes galegos (sobre todo os que traballaban en Europa) tiveron un impacto moi grande na economía galega dos anos sesenta, setenta e oitenta. A Galicia chegan rendas do exterior que en palabras de Julio Sequeiros serviron para “complementar as rendas producidas polas explotacións agrarias familiares (…) para inflar artificialmente o mercado interior galego (…) e para financiar a modernización agropecuaria que se tiña que dar para o abastecemento alimentario do auxe urbano-industrial de España e o paralelo e masivo acceso de amplas masas traballadoras a bens de consumo duradeiros e a melloras dietéticas”. O 46% dos investimentos realizáronse no sector terciario (apertura ou mellora de bares, restaurantes e hoteis, principalmente, así como na compra de taxis), un 27% no sector secundario (industria) e un 19% no sector primario, isto é, na modernización das explotacións agropecuarias.

Como escribiron Alexandre García-Caballero e Ramón Area Carracedo, na súa Psicopatoloxía do Retorno, un dos posibles motivos psicolóxicos ou sociolóxicos de que parte importante das inversións que se fixeron cos cartos da emigración se dedicaran á hostalaría e ao pequeno comercio e non á industria está na gran preocupación polo ascenso social, por pasar a ser propietario, por ser ‘alguén’. O pequeno comercio sería estruturalmente o equivalente moderno do minifundio: é teu, non tes que renderlle contas a ninguén, dá pouco pero a inversión tampouco é moita, e require moitas horas de traballo aínda que o esforzo físico tampouco é de moita intensidade. Cal é a vantaxe entón? “Non ter que enzoufar as mans coa terra (…) Ser alguén, ese era o propósito. A emigración podía dotar aos que migraban dunha identidade. O retorno é connotado segundo os atributos de éxito que se poidan exhibir, por exemplo o Mercedes de volta de Alemaña ou o chalé nas aforas da aldea”.


Secretaría Xeral de EmigraciónEste artigo foi publicado
grazas ao financiamento
da Secretaría Xeral de Emigración
da Xunta de Galicia.

Transmigración: estranxeiros nos dous países?

Martes, Novembro 9th, 2010

Hai un relato de Mario Benedetti no que se conta como un grupo de emigrantes discute, unha tarde si e outra tamén, se as árbores que hai nunha rúa da súa cidade de orixe, no seu país de orixe, son carballos ou teixos. As discusións son longas e intensas, pero nunca chegan a poñerse de acordo. Un día achégase ao grupo outro emigrante, paisano deles, que acaba de chegar da cidade, do país que abandonaron. O primeiro que lle piden todos, unha vez que entra pola porta, é que lles resolva o debate que levan anos sostendo: “Por favor, acláranos a dúbida pola que levamos tantos anos discutindo: as árbores desa rúa son carballos ou teixos?”. O recén chegado garda silencio durante uns segundos e responde: “a verdade é que non o sei, compadre: hai anos que arrincaron esas árbores”.

Os emigrantes que retornan ao seu país de orixe atópanse con moitos problemas que para eles teñen efectos psicosociais magnificamente estudados na obra Psicopatoloxía do retorno. Despois de facer un grande esforzo por adaptárense aos seus países de acollida, moitas veces con culturas e linguas moi distintas á súa, teñen que levar a cabo un novo proceso de adaptación a un espazo, a un contexto que recoñecen como seu, pero que xa non se parece ao que uns anos abandonaran, provocando que en moitos momentos, mentres non completen con éxito esa adaptación se poidan sentir un pouco estranxeiros na terra que consideran propia, o mesmo que se sentían alleos no país que os acolleu, por moi ben que estivesen integrados. Un emigrante cando marchou tivo que adaptarse a unha nova cultura. Ao facer isto converteuse noutro, as experiencias que viviu, a xente que coñeceu fixérono outro. Volver implica en certa medida renunciar a ese outro que fomos, e transformarnos outra vez nun outro distinto, parecido a aquel que partiu, que é o que na casa esperan ver chegar. É un imposible. Nin de aquí, nin de alí. Non é extraño atopar casos de emigrantes retornados que en Arxentina, por exemplo, eran alcumados el gallego e que agora, en Galicia, son chamados o arxentino.

O dó inicial polas dificultade de adaptación a unha nova cultura vén seguido dunha identificación e idealización da cultura adoptiva, que en paralelo leva consigo unha desvalorización da propia. O retorno implica actualizar eses sentimentos contraditorios. Durante anos a volta das vacacións serviu como un lapso que achegaba ao emigrante á comunidade de orixe, pero non debemos esquecer que estes episodios eran por definición feirados, é dicir, estaban inzados de actividades, visitas, dispendios e tarefas extraordinarias. Un heroe só pode selo por un instante. O cotián convérteo nun home normal. Por iso non é o mesmo un retorno vacacional, que pode reforzar a narrativa principal, que un retorno definitivo, que pode destruíla.

Na súa Psicopatoloxía do retorno García-Caballero e Area Carracedo explican que a adaptación é difícil, e guíase polas contradicións que a persoa atopa entre os dous países. Deste xeito, os que veñen de Centroeuropa quéixanse da falta de limpeza, de orde e de puntualidade, do mal que funciona a administración ou da falta de cultura dos seus paisanos. Porén, os que veñen de Venezuela láianse da frialdade da xente, da dificultade para falar ou da falta de confianza. Os autores do libro explican un caso real dunha persoa, que estivera emigrada en Suíza, que foi quen de adaptarse con éxito converténdose nun dos membros máis activos dun colectivo veciñal: “Os seus coñecementos profesionais foron gabados e utilizados para beneficio da comunidade. En consultas posteriores, protesta pola falta de participación social nestas iniciativas, comparando esta situación coa realidade suíza”.

García-Caballero e Area Carracedo explican que a emigración favorece a creación dunha identidade allea á nacenza, na que o individuo é por primeira vez axente da súa propia historia. No retorno, en moitos casos, o contorno fai renunciar ao emigrante a esa nova identidade. Á volta resulta obrigado facer balance. En moitos casos o balance é negativo por desencontros cos fillos: “Os emigrantes saíron cun tempo de razón ilustrada (marcharon para mellorar, para progresar) e cando retornan atopan o tempo dos fillos, postmoderno e escáptico. As dúas narrativas que aquí se confrontan son o modelo sacrificial (dos retornados) e o modelo do abandono (dos fillos)”. É dicir, que mentres eles consideran que fixeron un esforzo moi grande para mellorar a súa vida e sobre todo o de seus fillos, estes o que interpretan é que durante anos foron privados de seus país, téndose que criar con avós, provocando un conflito pais-fillos.

Os autores conclúen que “o retorno é un fenómeno silandeiro” e reclaman que non debe ser así: “o debate sobre a emigración e o retorno debe saír das cociñas e das consultas, as historias de vida deben pasar a estar presentes nas escolas, nas asociacións, nos concellos. Temos que escoitar abertamente, porque a carón de nós hai xente que fala con acento de Berna ou de Bos Aires, xente que aprendeu moitas cousas importantes para este país e que merecen que o aproveitemos”. Os autores argumentan que gústenos ou non, a emigración e o retorno son uns dos marcos da nosa identidade, dunha identidade que debemos aceptar para poder transformala nos cantos que menos nos gusten: “Os cambios teñen que ser guiados por estratexias, e entre elas as que máis posibilidades teñen de permitir un cambio non son nin a negación nin a confrontación nin a transformación bucólica. Con todo, as tres foron as máis empregadas. Mentres a familia confrontou, a sociedade e a elites intelectuais negaron e as institucións transformaron bucolicamente a realidade que enxergabamos”.

As asociacións de emigrantes retornados reclaman a axuda da Xunta de Galicia

Martes, Novembro 9th, 2010

O Foro Galego de Inmigración vai realizar, de forma pública, unha Solicitude Urxente ao Secretario Xeral de Emigración da Xunta de Galicia o vindeiro mércores día 10 de Novembro ás 11 da mañá na sede desa Secretaría Xeral de Emigración (Rúa Basquiños nº 2-Santiago de Compostela) para que faga efectiva xa a habitual Convocatoria de Axudas para Asociacións de Inmigrantes e Emigrantes Retornados de Galicia para este ano 2010.

Xa no pasado mes de outubro o Foro transladoulle ao Sr. Secretario Xeral a fonda preocupación que teñen as Asociacións de Inmigrantes e Emigrantes Retornados de Galicia por esta cuestión. Non obtivo resposta pola súa parte, pero o funcionariado deste departamento autonómico remitiunos á convocatoria de subvencións da Secretaría Xeral de Emigración (DOG 23 de Xullo) dirixida a entidades sen ánimo de lucro. Porén, tratase de dúas convocatorias ben diferentes, xa que a convocatoria de xullo ía destinada a ONGs, como o demostra o feito de que as subvencións concedidas ao abeiro desa orde se destinaron de forma exclusiva a ONGs que traballan con inmigrantes e emigrantes retornados, pero non a asociacións formadas por estes colectivos. Deste xeito, as asociacións de inmigrantes e emigrantes retornados de Galicia quedarían sen axuda ningunha no presente ano 2010 para desenvolver as nosas actividades. Isto podería supoñer a desaparición práctica de moitas das asociacións, que contan con esas pequenas axudas para manter infraestructuras básicas como os propios locais das mesmas.

No acto, o Foro quere tamén facer público e difundir o importante traballo que as asociacións fan na integración do colectivo inmigrante e emigrante retornado en Galicia e tamén a importancia que esas axudas, aínda que pequenas, teñen para a subsistencia das mesmas. O Foro considera razoable, neste tempo de dificultades económicas, un recurte orzamentario das axudas, máis afirma que lle parece da máxima gravidade a eliminación desta via de subvención básica e única para o asociacionismo inmigrante e emigrante retornado de Galicia.

‘O retorno’, nas mulleres: dificultades engadidas

Xoves, Novembro 4th, 2010

Na seu estudo Psicopatoloxía do retorno, moi interesante e accesible, os psiquiatras Alexandre García-Caballero e Ramón Area Carracedo analizan os efectos que provocan a transmigración (ou retorno) nos emigrantes que regresan á terra. Fano a partir dos seus propios pacientes, un total de 65 persoas que retornaron a Galicia dende despois de moitos anos de vivir e traballar en distintos países de América ou Europa.

Os autores explican, ademais, que existen diferenzas entre os efectos psicosociais que ese retorno ten para homes e para mulleres. Existen diferenzas de xénero nas narrativas dos homes e mulleres emigrantes. Mentres no homes o cerne é o que conseguiron, presentando a súa narración coma unha serie de de actos conscientes dirixidos cara a unha meta concreta, as mulleres prestan atención a outros aspectos, especialmente aos relacionais, evitando insistir no que fixeron e salientando con quen e para que. Estas diferenzas de xénero son importantes, xa que van determinar a construción da queixa. Nos homes a queixa vén pola perda do obxecto (a ruína, a falta de recoñecemento…), as mulleres en troques salientan as relacións (os fillos que quedaron na emigración, os fillos criados polo avós e que agora non as entenden…).

Para moitas mulleres, sobre todo emigradas en Centroeuropa, o retorno supón ademais sacrificar o seu status como obreiro para volver integrarse no mundo rural e doméstico. Ese rol de operario durante a emigración, conleva tamén unha relación diferente coa parella, a quen, moitas veces, non lle queda outra que compartir as tarefas da casa dun xeito igualitario. Para as mulleres, entón, o retorno supón adaptarse de novo a un contorno que, especialmente no rural, segue anquilosado, mantendo espazos de diversión diferenciados para homes e mulleres, e a un modo de vida tradicional que ao non teren traballo asalariado implica para elas facer as tarefas do fogar mentres eles non fan nada. Para os homes esta adaptación é moitas veces máis doada pola existencia de actividades sociais fóra da casa.