Archive for Novembro, 2010

Datos e singularidades encol do ‘retorno’

Mércores, Novembro 17th, 2010

Calcúlase que entre 1960 e 1990 case 400 mil galegos emigraron a Europa, unha cifra só comparable á de andaluces, aínda que Andalucía contaba con moita máis poboación. Alemaña e Suíza foron os destinos principais, seguidos de Francia, Holanda e Reino Unido. A crise económica iniciada en 1973 iniciou o retorno, que foi máis importante ao longo da década dos oitenta. Este retorno, cifrado en case cen mil persoas, tivo unha incidencia intensísima en moitos concellos, precisamente aqueles que experimentaran unha emigración máis numerosa nas décadas anteriores. Nun detallada obra publicada a mediados dos anos 90, publicado pola Xunta, Informe sobre el retorno en los municipios de Galicia, refería a porcentaxe que en cada concello do país significaban os emigrantes retornadas. Cómpre salientar, por dar algúns exemplos, os casos de Cerceda (29%), Carnota (22%), Carral (17%), Aranga (8%), Muxía (18%), Rois (11%), Somozas (12%), Val do Dubra (8%), O Corgo (10%), Folgoso do Courel (8%), Avión (8%), Barbadás (16%), Castrelo do Val (10%), Cenlle (15%), Cualedro (19%), Esgos (14%), O Irixo (16%), Larouco (15%), Muíños (13%), Porqueira (8%), Rairiz de Veiga (9%), Río (8%), Riós (8%), A Rúa (9%), A Teixeira (11%), Verín (9%), Vilar de Barrio (11%), Vilardevós (9%), Xinzo de Limia (44%), Moaña (18%) ou Salceda de Caselas (7%).

Era habitual que en cada concello ou comarca, a emigración se dirixise, tanto no caso americano coma no europeo, a países determinados, en boa medida polo ‘efecto de arrastre’ iniciado por algunha persoa da zona. Así por exemplo, se nun número moi importante de concellos o principal país americano de destino foi Arxentina, Venezuela domina con claridade en Brión, Carral, Cedeira, Trazo, Vimianzo, Monforte, Allariz, Cerdedo ou Moaña; Cuba é o primeiro país en Mugardos, Xinzo, Sarria, Vilalba, Viveiro, Sada ou Monfero; Brasil éo en Cariño, Touro. Verín ou Laza; Uruguai en Soutomaior, Baiona, Valdoviño, Ponteceso ou Coristanco; México nas Pontes e en Avión; a República Dominicana na Guarda e Panamá en Castro Caldelas. No caso europeo domina Suíz (sobre todo na provincia da Coruña) e Alemaña (sobre todo na de Ourense), pero atopamos concellos nos que predominou a emigración a Francia (Betanzos, Boiro, Cariño, Ourol, Catoira, O Grove), ao Reino Unido (Parada de Sil, Sober, Friol, Vilarmaior, Moeche, Coirós, Corcubión, Laxe) ou a Holanda (Cotobade, Neda, Miño, Muros ou Dodro).

As remesas enviadas polos emigrantes galegos (sobre todo os que traballaban en Europa) tiveron un impacto moi grande na economía galega dos anos sesenta, setenta e oitenta. A Galicia chegan rendas do exterior que en palabras de Julio Sequeiros serviron para “complementar as rendas producidas polas explotacións agrarias familiares (…) para inflar artificialmente o mercado interior galego (…) e para financiar a modernización agropecuaria que se tiña que dar para o abastecemento alimentario do auxe urbano-industrial de España e o paralelo e masivo acceso de amplas masas traballadoras a bens de consumo duradeiros e a melloras dietéticas”. O 46% dos investimentos realizáronse no sector terciario (apertura ou mellora de bares, restaurantes e hoteis, principalmente, así como na compra de taxis), un 27% no sector secundario (industria) e un 19% no sector primario, isto é, na modernización das explotacións agropecuarias.

Como escribiron Alexandre García-Caballero e Ramón Area Carracedo, na súa Psicopatoloxía do Retorno, un dos posibles motivos psicolóxicos ou sociolóxicos de que parte importante das inversións que se fixeron cos cartos da emigración se dedicaran á hostalaría e ao pequeno comercio e non á industria está na gran preocupación polo ascenso social, por pasar a ser propietario, por ser ‘alguén’. O pequeno comercio sería estruturalmente o equivalente moderno do minifundio: é teu, non tes que renderlle contas a ninguén, dá pouco pero a inversión tampouco é moita, e require moitas horas de traballo aínda que o esforzo físico tampouco é de moita intensidade. Cal é a vantaxe entón? “Non ter que enzoufar as mans coa terra (…) Ser alguén, ese era o propósito. A emigración podía dotar aos que migraban dunha identidade. O retorno é connotado segundo os atributos de éxito que se poidan exhibir, por exemplo o Mercedes de volta de Alemaña ou o chalé nas aforas da aldea”.


Secretaría Xeral de EmigraciónEste artigo foi publicado
grazas ao financiamento
da Secretaría Xeral de Emigración
da Xunta de Galicia.

Galicia en Catalunya

Martes, Novembro 16th, 2010

En dúas semanas Catalunya celebrará eleccións ao seu Parlamento. A Catalunya de hoxendía non se podería entender sen a presenza e a fonda pegada deixada polos galegos, que emigraron nos anos cincuenta, sesenta e setenta en cifras de ducias de milleiros e que aínda hoxe seguen desprazándose ao país mediterráneo na procura de traballo ou formación. Calcúlase que hoxendía ao redor de cen mil galegos residen en Catalunya, onde se manteñen activos (e de xeito moi intenso) 18 ‘centros galegos’.

En Catalunya, ademais, os galegos e fillos de galegos sempre se distinguiron polo seu dinamismo e activismo. Así, hoxe podemos constatar a frutífera labor que realizan a Asociación de Empresarios Galegos de Cataluña, a Federación de Entidades Culturais Galegas de Catalunya, o Espazo Radiofónico Galego de Catalunya ou o Espai Gallec, que reúne os galegos e fillos de galegos máis novos e máis activos politicamente.

O Espai Gallec aposta por “unha cultura do espazo colectivo, de acción e creación, que permita a promoción da cidadanía consciente do valor do sentimento de comunidade”; defende tamén a democracia participativa organizada mediante un modelo asembleario, aberto e horizontal, avoga así mesmo por unha transformación do modelo socioeconómico vixente. na súa actividade procura mesturarse con colectivos sociais de todos os países cataláns, defendendo e fomentando o uso da lingua catalá. O colectivo naceu como unha alternativa á actividade dos centros galegos tradicionais, que non enchían as expectativas dos máis novos e activos politicamente. Así, o Espai promove “a visibilización da identidade galega, entendida en termos creativos e dinamizadores, non esencialistas, fomentando a lingua e a cultura galegas nas súas distintas manifestacións”

La Federación de Entidades Culturais Galegas de Catalunya (Fegalcat) esta formada por 18 centros repartidos a lo largo del territorio Catalán. Trátase dun organismo independente, cuxo órgano de goberno e xunta directiva está formada polos presidentes das asociacións e centros culturais que existen ao longo da xeografía catalá. A súa función principal é defender os dereitos e intereses das asociacións que a compoñen, ademáis de organizar eventos e actividades que permitan amosar aos ciudadáns cataláns a cultura e folclore galego. Velaquí os 18 centros adheridos á federación:

Agarimos
Airiños
Alborada
C.G. Barcelona
Rosalia de Castro
Cova da Serpe
Irmandade Galega
A Nosa Galiza
C.G. Nós
Saudade
Toxos e Xestas
C.G. Tarragona
O Noso Lar
Casa Galega
C.G. Lleida
Amigos de San Froilán

Pola súa banda, a Asociación de Empresarios Gallegos de Cataluña (AEGACA) vén de cumprir vinte anos de actividade, sempre co obxectivo de axuntar todos os empresarios galegos afincados en Catalunya, aos que despois se unirían os residentes en Andorra, para servir como plataforma de expansión dos seus negocios e promover e apoiar a creación de novas actividades empresariais.

Finalmente, os Espazos Radiofónicos Galegos en Catalunya (ERGAC) constitúen unha asociación sen ánimo de lucro que traballa no eido da comunicación local de proximidade para lograr a visibilidade de Galicia e da súa cultura no espazo comunicativo catalán. Os membros de ERGaC son na súa maioría xente nova, e entre eles hai tanto galegos coma cataláns. A través dos seis programas radiofónicos que integra, ERGaC pretende darlle á comunidade galega de Catalunya unha canle de comunicación coa súa terra, ao tempo que ofrece a calquera persoa unha porta aberta á realidade dunha das culturas integradas na sociedade catalá. Aos programas radiofónicos, sumouse máis tarde o voceiro A Micro Pechado, unha publicación en galego de actualidade e cultura que se edita mensualmente en Barcelona, sendo a única desta periodicidade editada na Galicia exterior. Nos seus 17 anos de historia ten realizado moitos programas distintos en varias emisoras de todo o país catalán, coma A Nosa Terra, en Radio Florida (Hospitalet) conducido por Paquita Álvarez; Galicia máis cerca, en Radio Gramanet, a cargo de Moncha Prieto; Sempre en Galicia en Radio Cornellà, dirixido por Ramón López; Galicia connosco de Ona Sants, Escoita Galicia de Radio Llagosta ou Con Agarimo en Radio Llefiá.

Presentan en Bos Aires un libro sobre as entidades de emigrantes de Vedra

Venres, Novembro 12th, 2010

Dentro dos actos de celebración do centenario da Sociedade Parroquial de Vedra, o pasado 28 de setembro presentouse no Club Español de Bos Aires o libro Proceso migratorio e sociedades de emigrantes en Vedra. O camiño cara a modernidade, do historiador Xurxo Cerdeira.

A obra céntrase en explicar as causas que motivaron a miles de vedrenses a deixar a súa terra en procura dun futuro mellor. O repaso iníciase cos primeiros emigrantes, que a finais do século XVII se trasladaron a Castela e posteriormente a Cádiz, e a corrente seguinte, que desde o século XVIII elixiu os países de Latinoamérica como destino. A comezos do século XX xa había unha masa crítica de vedrenses en Buenos Aires que viron a necesidade de asociarse e crearon un sistema de mutualidade que protexía tanto aos asociados da institución como aos seus veciños en xeral. Tamén fomentaron o ensino en Galicia a través da construción de escolas.

O autor salientou que en Galicia, e en Vedra en particular, non é tan coñecida a importancia do movemento asociativo emigrante, particularmente entre as novas xeracións. “Hai mozos que non saben que os edificios, as pontes e os camiños polos que transitan se construíron grazas á achega de quen estaban fóra. Este libro é unha celebración da emigración, traendo á actualidade estes temas para que non se esqueza o legado destas sociedades de emigrantes”.

Canda á publicación do libro, o Concello de Vedra está a organizar en Galicia unha serie de actividades de conmemoración do nacemento das sociedades americanas. Por exemplo, unha exposición sobre a emigración con orixe no concello chamada Para saber de nós. Ou unha completa páxina web con fotografías, historias persoais e mesmo gravacións coas experiencias do vedrenses que tiveron que deixar a súa terra.

O Padroado da Cultura Galega homenaxea a Manuel Saa

Venres, Novembro 12th, 2010

O Padroado da Cultura Galega celebrou o seu 46 aniversario nunha cerimonia no Centro Ourensán de Montevideo, entregando a Vieira de Prata ao emigrante ourensán Manuel Saa, odontólogo e antigo presidente da institución. Así mesmo, militou no Partido Socialista de Uruguai e no Bloque Nacionalista Galego, do que aínda hoxe é o portavoz en Montevideo.

Saa lembrou o seu primeiro acto patriótico galego en 1983 cando viaxou a Bos Aires con outros directivos do Padroado da Cultura Galega, para despedir os restos de Alfonso Castelao que serían repatriados á súa terra. Lembrou tamén as palabras de Eduardo Galeano na súa obra maxistral de ‘Las venas abiertas de América Latina’, nas que di que “a causa nacional latinoamericana é, ante todo, unha causa social: para que América Latina poida nacer de novo, haberá que empezar por derrubar aos seus donos, país por país. Ábrense tempos de rebelión e de cambio. Hai quen cren que o destino descansa nos xeonllos dos deuses, pero a verdade é que traballa, como un desafío candente, sobre a conciencia dos homes”.

Falece en Montevideo o escultor Eduardo Martínez ‘O Cañotas’

Venres, Novembro 12th, 2010

Eduardo Martínez naceu na parroquia de Argalo, no concello de Noia, o 15 de xuño de 1926 e casou con Ramona Branco, orixinaria de Santa Cristina de Barro, coa que tivo dous fillos, Concepción e Camilo, emigrando en 1951 a Río de Janeiro, aínda que dous anos despois entrou en Uruguai de maneira ilegal, regularizando a súa situación en 1955, momento no que puido afincarse a súa familia no país austral. Traballou durante 35 anos como carpinteiro na empresa de Juan Carlos Nogués, fillo dun galego de Vigo.

Recoñecido como un xeneroso home de traballo e solidario dentro da colectividade galega de Montevideo, tamén lle puxo ese sinal á súa carreira de escultor e escritor autodidacta que iniciou alá por 1988, cando se xubilou. Esculpiu 40 tallas que doou a institucións galegas e españolas, tanto en Uruguai como en Galicia. Afirmaba que “a miña intención como escultor non é crear obras de arte, senón por unha banda renderlle homenaxe a moitas persoas da cultura e da política galega ás que coñecín, vivindo en Uruguai. E doutra banda, espertar o interese dos meus paisanos, para que se instrúan”, aseguraba hai un par de anos nunha reportaxe. O Padroado da Cultura Galega outorgoulle a Vieira de Prata no ano 2005 e moitas institucións rendéronlle homenaxes nos últimos anos.

Explicaba tamén de onde xurdía o seu alcume, O Cañotas, que viña de cando era pequeno e un veciño estaba a tirarlle das orellas para que lle dixese quen eran os que lle roubaron na horta, e a esposa do veciño pediulle que non lle tirase das orellas, “non ves que é duro coma o Cañotas”.

Cañotas morreu o sábado 23 de outubro na súa casa de Cidade da Prata, próxima a Montevideo. A mellor definición da súa vida deulla ao xornalista Armando Olveira no libro Galicia en Uruguai: “son destro para traballar, ambidestro diría, pero son zurdo para pensar, medio anarquista de ideas, admiro a Castelao e a Antón Avilés de Taramancos, o gran escritor coruñés que leo cada día da miña vida”.

Emocionada homenaxe a Maruxa Boga

Venres, Novembro 12th, 2010

Anna Terrón, secretaria de Estado de Inmigración e Emigración, entregou a Medalla de Ouro da Emigración, con carácter póstumo, a Maruxa Boga polo seu labor a favor da cidadanía no exterior e destacou a traxectoria desta recoñecida actriz e xornalista, filla de pais galegos, que se converteuse na voz da emigración en Arxentina. Recolleu a distinción Dores Rial, que foi unha das súas amigas máis próximas durante varias décadas, e que recoñeceu tamén que “para min foi coñecer Galicia a través dela. Eu saín dunha aldea de Galicia, e que podía saber eu o que sucedía alí? Foi a través dela que coñecín a Galicia da emigración, a Galicia que sufría, a Galicia dos mortos”.

Maruxa Boga naceu en Arxentina, en 1915. Filla de galegos, converteuse moi pronto na voz dos que emigraron a Arxentina. Os seus pais naturais de Galicia emigraron na época do exilio. Foi actriz, xornalista e promotora da cultura galega. Comezou a súa traxectoria como condutora do programa de radio Galicia, que dirixía Marxa Vilanueva.

No ano 45 xunto a Tacholas (Fernando Igrexas) e ao seu marido, Alfredo Aróstegui, conduciu o programa radial Lembrando a Galicia, que se estableceu como baluarte da cultura e as tradicións galegas en Bos Aires. Polo programa pasaron persoas como Eduardo Blanco Amor, Ramón Suárez Picallo e Alfonso Rodríguez Castelao. Máis tarde, fundou a compañía de Teatro Tacholas Boga, que se dedicou a representar comedias, moitas delas de temática galega. Terrón destacou, así mesmo, que Maruxa Boga, ao longo da súa vida, “defendeu contra vento e marea os valores democráticos, sobre todo durante a época do franquismo”. “Sentía unha forte vinculación coa causa republicana e presumía da súa condición de filla de galegos”, agregou.

Congreso da Emigración Galega, 1976

Martes, Novembro 9th, 2010

Os congresos da emigración galega comezaron a celebrarse en 1909, repetindo convocatoria en 1956, 1959, 1965, 1971 e 1976. Aínda que sen dúbida o máis coñecido de todos foi o de 1956, que tivo lugar en Bos Aires, coa intervención dalgúns dos máis destacados políticos e intelectuais galego emigrados e exiliados residentes nos países americanos, o celebrado en 1976 en Vigo tivo unha gran significación política. Foi un dos primeiros grandes actos públicos celebrados en Galicia despois da morte do ditador Francisco Franco e nel puideron verse grandes diverxencias políticas entre as autoridades e moitos dos asistentes.

Foron unhas xornadas nas que houbo debate técnico e debate político e, como escribía Alfonso Magariños o 1 de xullo en Faro de Vigo tras a súa clausura, resultara unha asemblea “verdaderamente apasionante y movida”. Entre as declaracións de principios aprobadas estaba unha ponencia sobre industrialización que afirmaba que a modernización de Galicia debía basearse sobre a conservación da natureza, o medio ambiente e a ordenación do territorio. Asemade, aprobouse a declaración de que “a fala galega” era “a base da comunicación e do ensino en Galicia”. La Voz de Galicia dedicoulle unha media de dúas páxinas diarias ao congreso, recollendo (a diferenza do Faro) especialmente o carácter eminentemente político que tiveran algúns relatorios, por exemplo o do Centro Galego de Bos Aires, que afirmaba que “el patriotismo gallego está por encima de las disquisiciones de tipo ideológico” ou a do tamén bonaerense Centro de Betanzos, que reclamaba a amnistía para presos e exiliados, así como liberdades cívicas e o dereito de autodeterminación para Galicia. Asemade, dende a Comisión de Estudos Galegos se propoñía a actualización do Estatuto de Autonomía do 36. Ademais, La Voz destacaba o 27 de xuño as peticións de “industrialización, reforma del agro, centros de enseñanza suficiente, atención a la emigración y libertades democráticas para Galicia”. Outro dos titulares de La Voz nese día eran as declaracións de Xosé Díaz, representante de O Toxo de París, que segundo La Voz fora marxinado pola organización do congreso, e que afirmaba que a emigración era o resultado dunha política determinada e sufría as súas consecuencias.

Nestes debates políticos tomaron tamén parte forzas da oposición aínda clandestina, feito que foi recollido por La Voz o día 29: “As forzas galegas da oposición presentaron unha declaración de principios ao Congreso”, destacando o xornal que esta declaración non fora lida aos congresistas en ningún intre. O comunicado, asinado por todas as formacións políticas e sindicatos, denunciaba que “o réxime político que ven durando 40 anos non soio non solucionou nin soluciona o problema emigratorio galego, senón que o favoreceu”, esixía a ruptura democrática “ao traveso da movilización das masas” e a instauración dun “réxime provisorio de autogoberno en Galicia simultáneo co que se implante a nivel do Estado Español, que convoque e orgaíce eleciós libres para unha asemblea lexislativa constituínte”. Asemade, propoñía ao Congreso unha amnistía xeral para “todos os presos i esiliados políticos”. O xornal tamén reflectía a tensión que presidiu a derradeira xornada do congreso, destacando a “presenza policial nas proximidades” e a “tensa sobremesa”.

Finalmente, o congreso, moi dividido, saldouse coa vitoria da candidatura oficialista de Valentín Fernańdez, que derrotou á progresista de Arturo Cuadrado e Baldomero Cores. Así e todo, foi unha vitoria para a democracia; Xosé A. Gaciño escribía o 4 de xullo en El Ideal Gallego sobre o congreso, nunha crónica que titulaba La emigración también es política, salientando o enfrontamento entre dúas posturas “los apolíticos” e os “partidarios de un cambio”. O xornalista tamén destacaba que esta reunión posibilitara o segundo documento político asinado por todas as forzas políticas de oposición que actuaban en Galicia.

Filmes sobre a emigración en Flocos.tv

Martes, Novembro 9th, 2010

Flocos.tv é un espazo creado en 2008 para acoller e permitir a visión de todo tipo de produccións audiovisuais galegas, tanto recentes como clásicas, profesionais ou experimentais e amateurs. Na actualidade conta con 360 peliculas, que se poden ver de xeito totalmente gratuíto, entre elas unha ducia de filmes relacionados coa emigración. Por exemplo as obras mestras Sempre Xonxa, Urxa ou Emigrante. Esta última peza, non demasiado coñecida, é unha singular e pouco coñecida curtametraxe cinematográfica gravada nas terras de Caldelas en 1979, producida e editada por Olegario Sotelo Blanco, quen conta co protagonismo do cantautor Ovidi Montllor interpretando a un mozo ourensán que ten que emigrar a Europa.

O pai de Migueliño (1977)
Emigrante (1979)
Cantigas de emigración (1980)
Mamasunción (1984)
Urxa (1989)
Sempre Xonxa (1989)
Cubalibre (1995)
Isolina do Caurel (1997)
Ignotus (2000)
Balor (a little Galician accent but good) (2008)

Chámalle Uxía, chámalle Brais

Martes, Novembro 9th, 2010

Antía, Anxo e Brais son os nomes galegos máis frecuentes na década de 2000 ao 2010, de acordo cun informe do Observatorio do Consello da Cultura Galega, obtido a través de datos do Instituto Nacional de Estatística. O traballo revela que desde 1970 o número de nomes galegos entre os máis frecuentes de Galicia incrementouse en máis dun mil por cento. Así, na década dos 70, os nomes galegos máis frecuentes supuñan 1,55 por cada mil; na dos 80 subiuse a 7,37, a 10,8 no noventa e na vixente década a proporción é dun 18,7 por cada mil. Así, na década dos 70, só 913 nenos se chamaban Antía, Anxo, Brais, Iago, Iria, Noa ou Uxía, mentres actualmente son un total de 10.726. O nome galego cunha distribución proporcional máis frecuente é Uxía en Ourense, onde 25 de cada mil nenas nadas na década chámanse así. O nome de neno máis común en galego tamén se atopa nesta provincia, xa que 22 de cada mil homes nados entre 2000 e o 2010 chámanse Brais.

A pesar do aumento da proporción de nenos que reciben nomes galego ao naceren, a situación segue estando moi afastada da que se dá en Catalunya, Euskadi, Navarra, Illes Balears e mesmo Valencia. En Galicia, entre os nenos só Brais se coa entre os dez antropónimos máis utilizados; e só tres nomes de nenas ocupan as primeiras posicións: Noa foi o cuarto máis común en 2009, Uxía, o quinto e Antía, o décimo. Pola contra, os nomes autóctonos arrasan noutras comunidades. Marc é o nome máis repetido en Cataluña e Baleares entre os recentemente nacidos en 2009 e tamén se sitúa entre os nomes máis elixidos na Comunidade Valenciana. Iker alcanza o primeiro posto no País Vasco e Navarra. Ane é o nome preferido para as nenas no País Vasco e Irati o é en Navarra.

Esta situación reprodúcese na emigración. Non é infrecuente que os fillos dos emigrantes no País Vasco teñan nomes de orixe vasco. Ese xesto, no momento do nacemento, resulta unha áncora podente para ese construción identitaria. En cambio, isto non sucede entre os fillos de galegos, dos que só unha parte moi pequena leva nomes como Antía ou Martiño ou Noa. Os nomes autóctonos supoñen un acto de ligazón coa cultura propia, de afirmación dunha identidade singular, tan necesaria e valiosa nun mundo que soporta unha presión tan forte de uniformidade cultural.

Podes consultar listas de nomes galegos en varias publicacións, e na rede por exemplo na páxina de Nomes-galegos.info, posta en marcha por Fillos.

Transmigración: estranxeiros nos dous países?

Martes, Novembro 9th, 2010

Hai un relato de Mario Benedetti no que se conta como un grupo de emigrantes discute, unha tarde si e outra tamén, se as árbores que hai nunha rúa da súa cidade de orixe, no seu país de orixe, son carballos ou teixos. As discusións son longas e intensas, pero nunca chegan a poñerse de acordo. Un día achégase ao grupo outro emigrante, paisano deles, que acaba de chegar da cidade, do país que abandonaron. O primeiro que lle piden todos, unha vez que entra pola porta, é que lles resolva o debate que levan anos sostendo: “Por favor, acláranos a dúbida pola que levamos tantos anos discutindo: as árbores desa rúa son carballos ou teixos?”. O recén chegado garda silencio durante uns segundos e responde: “a verdade é que non o sei, compadre: hai anos que arrincaron esas árbores”.

Os emigrantes que retornan ao seu país de orixe atópanse con moitos problemas que para eles teñen efectos psicosociais magnificamente estudados na obra Psicopatoloxía do retorno. Despois de facer un grande esforzo por adaptárense aos seus países de acollida, moitas veces con culturas e linguas moi distintas á súa, teñen que levar a cabo un novo proceso de adaptación a un espazo, a un contexto que recoñecen como seu, pero que xa non se parece ao que uns anos abandonaran, provocando que en moitos momentos, mentres non completen con éxito esa adaptación se poidan sentir un pouco estranxeiros na terra que consideran propia, o mesmo que se sentían alleos no país que os acolleu, por moi ben que estivesen integrados. Un emigrante cando marchou tivo que adaptarse a unha nova cultura. Ao facer isto converteuse noutro, as experiencias que viviu, a xente que coñeceu fixérono outro. Volver implica en certa medida renunciar a ese outro que fomos, e transformarnos outra vez nun outro distinto, parecido a aquel que partiu, que é o que na casa esperan ver chegar. É un imposible. Nin de aquí, nin de alí. Non é extraño atopar casos de emigrantes retornados que en Arxentina, por exemplo, eran alcumados el gallego e que agora, en Galicia, son chamados o arxentino.

O dó inicial polas dificultade de adaptación a unha nova cultura vén seguido dunha identificación e idealización da cultura adoptiva, que en paralelo leva consigo unha desvalorización da propia. O retorno implica actualizar eses sentimentos contraditorios. Durante anos a volta das vacacións serviu como un lapso que achegaba ao emigrante á comunidade de orixe, pero non debemos esquecer que estes episodios eran por definición feirados, é dicir, estaban inzados de actividades, visitas, dispendios e tarefas extraordinarias. Un heroe só pode selo por un instante. O cotián convérteo nun home normal. Por iso non é o mesmo un retorno vacacional, que pode reforzar a narrativa principal, que un retorno definitivo, que pode destruíla.

Na súa Psicopatoloxía do retorno García-Caballero e Area Carracedo explican que a adaptación é difícil, e guíase polas contradicións que a persoa atopa entre os dous países. Deste xeito, os que veñen de Centroeuropa quéixanse da falta de limpeza, de orde e de puntualidade, do mal que funciona a administración ou da falta de cultura dos seus paisanos. Porén, os que veñen de Venezuela láianse da frialdade da xente, da dificultade para falar ou da falta de confianza. Os autores do libro explican un caso real dunha persoa, que estivera emigrada en Suíza, que foi quen de adaptarse con éxito converténdose nun dos membros máis activos dun colectivo veciñal: “Os seus coñecementos profesionais foron gabados e utilizados para beneficio da comunidade. En consultas posteriores, protesta pola falta de participación social nestas iniciativas, comparando esta situación coa realidade suíza”.

García-Caballero e Area Carracedo explican que a emigración favorece a creación dunha identidade allea á nacenza, na que o individuo é por primeira vez axente da súa propia historia. No retorno, en moitos casos, o contorno fai renunciar ao emigrante a esa nova identidade. Á volta resulta obrigado facer balance. En moitos casos o balance é negativo por desencontros cos fillos: “Os emigrantes saíron cun tempo de razón ilustrada (marcharon para mellorar, para progresar) e cando retornan atopan o tempo dos fillos, postmoderno e escáptico. As dúas narrativas que aquí se confrontan son o modelo sacrificial (dos retornados) e o modelo do abandono (dos fillos)”. É dicir, que mentres eles consideran que fixeron un esforzo moi grande para mellorar a súa vida e sobre todo o de seus fillos, estes o que interpretan é que durante anos foron privados de seus país, téndose que criar con avós, provocando un conflito pais-fillos.

Os autores conclúen que “o retorno é un fenómeno silandeiro” e reclaman que non debe ser así: “o debate sobre a emigración e o retorno debe saír das cociñas e das consultas, as historias de vida deben pasar a estar presentes nas escolas, nas asociacións, nos concellos. Temos que escoitar abertamente, porque a carón de nós hai xente que fala con acento de Berna ou de Bos Aires, xente que aprendeu moitas cousas importantes para este país e que merecen que o aproveitemos”. Os autores argumentan que gústenos ou non, a emigración e o retorno son uns dos marcos da nosa identidade, dunha identidade que debemos aceptar para poder transformala nos cantos que menos nos gusten: “Os cambios teñen que ser guiados por estratexias, e entre elas as que máis posibilidades teñen de permitir un cambio non son nin a negación nin a confrontación nin a transformación bucólica. Con todo, as tres foron as máis empregadas. Mentres a familia confrontou, a sociedade e a elites intelectuais negaron e as institucións transformaron bucolicamente a realidade que enxergabamos”.