Entrevista con Kike Benlloch sobre a súa novela gráfica ambientada na emigración

Casdeiro fala nesta conversa con Kike Benlloch Castiñeira sobre a historieta que este autor ambientou na emigración galega a Europa.

Freda, de Benlloch & VázquezO polifacético autor coruñés Kike Benlloch Castiñeira ven de publicar unha novela gráfica, conxuntamente co debuxante Alberto Vázquez, que ten como trasfondo a emigración galega a Alemaña nos anos 60. Ante a que pode ser a primeira obra de Banda Deseñada feita desde Galicia tratando o tema da emigración quixemos entrevistar a Kike Benlloch. Aínda que a historia é principalmente unha historia de amor entre o rapás emigrante e unha rapaza alemana, nós queremos pesquisar sobre todo no aspecto da historia que máis ten que ver co fenómeno da emigración: P: ¿Estamos no certo? ¿Sodes os primeiros en tocar o tema da emigración galega no medio?

Nom, hai precedentes. Um dos principais autores que tratou o tema antes que nós é Xaquín Marín, precursor e mestre da BD galega.

P: ¿Hai edición en galego? Queda moi raro ‘escoitar’ dicir aos protagonistas en castelán que están a falar en galego 😉

Na realidade da novela em nengum momento se fala em espanhol. Os personagens só falam em alemám e em galego. É certo o que comentas, mas isso está na mão dos editores galegos. Se por mim fosse!! Nom hai ediçom de “Freda” em galego, nem sabemos de nengum interesse neste sentido a data de hoje. Que publiquem mais BD em galego, nova, ainda que nom seja “Freda”!! Que lhe dem oportunidade a outros autores, tamém. O importante de umha ediçom é a sua língua original, e “Freda” já passará à história como umha obra em espanhol. O que a ti como autor che marca a diferença é que quando ninguém creu no que ti fais, che digam, eu sim confio na tua obra, e vou-na publicar. Pois resulta que no nosso caso, essa persoa é Paco Camarasa, que resulta que é um senhor editor de Onil, Alacante. Que cada um tire as suas conclussões…

P: ¿Pensastes nos emigrantes como público de Freda, nos ‘galicianos’ -como chamamos na nosa comunidade aos galegos de Galicia para dar a enteder que nós tamén (http://www.nos-tamen.org) somos galegos- ou no público español? ¿Pensades que pode ser ben acollida na emigración?

Nom sei o que pensará Alberto sobre este particular, mas eu quando escrevo tenho duas perspectivas, e em nengumha delas penso no público, a priori. Se o trabalho é um encargo, cingo-me aos requisitos do cliente, por exemplo, no caso dos videoxogos como o que fixem este ano, “Gipuzkoa Zure Esku” para Elhuyar Edizioak. Pola outra banda, numha obra persoal -como “Freda”-, nom penso nunca no público, só penso nos personagens, o qual é o mais honesto no processo de criaçom. Quanto à segunda pergunta, nom sei qual pode ser a acolhida entre um sector específico da audiência.

P: ¿Como vos documentastes para tratar o tema da emigración galega a Alemania? ¿Utilizastes como referencia algún caso próximo a vós ou foi un traballo puro de documentación ‘ao uso’?

A principal influência foi a experiência dos maiores, dos familiares que estiverom fora. No apartado bibliográfico, a mim resultou-me de gram orientaçom “De volta ao lar: Relatos de vida sobre a emigración galega” de Gabriel Álvarez Silvar e diversas entradas da “Gran Enciclopedia Gallega” editada por Silverio Cañada. Alberto manexou várias obras de referência gráfica, entre as que lembro ter-lhe passado “Galicia: Terra, mar e xentes” de José Suárez e “A fábrica de tabacos da Palloza” de Ana Romero Masiá.

P: No cursiño de verán de 2002 na USC sobre a emigración de retorno, o profesor Francisco Durán Villa, da Faculdade de Xeografía e Historia, falaba que o ciclo da emigración a Europa aínda seguía aberto hoxe en día só que agora perdeu o status legal de ‘emigrante’ por seren os galegos agora ‘cidadáns da U.E.’. ¿Ata que punto pensas que o trasfondo histórico de ‘Freda’ terminou e é pura historia, ou polo contrario cres que aínda podería trascurrir perfectamente nos nosos días?

Confio que nom é umha pergunta retórica. O problema da emigraçom de hoje em dia é que se agacha. Vende-se o triste facto de ter que deixar a tua terra por motivos económicos como “a valentia do galego”, a figura do “emprendedor aventureiro”. Umha falácia. Eu tenho meia dúzia de familiares menores de 25 anos com estudos básicos, emigrados em Suíça. Hoje. Co mesmo modelo dos anos 60, trabalhando na construçom e na hostelaria. Por outra banda, tenho amigos com estudos universitários da mesma idade que têm que procurar trabalho em Madrid, Barcelona… ou Denver, Colorado. Umha espécie de emigraçom “de luxo”. A minha melhor amiga, que é bióloga, tem que marchar para EEUU porque as possibilidades de prosperar laboralmente no mundo da ciência em Espanha som irrisórias. E que dizer dos cinco mil quinhentos galegos emigrados nas Canárias? Nom, nom falo de 1962: falo de 2002. Quarenta anos por meio e seguimos igual. Estamos perdendo um volume de gente jovem impressionante, que vai dar o melhor da sua vida activa fora do país. Como recolhia La Voz de Galicia, “Un total de 17.281 personas abandonaron Galicia en el 2000 con destino a otras comunidades. Más de la mitad de esos emigrantes no superaba los 34 años de edad”.

P: A
emigración galega a Europa paradoxalmente é moito menos coñecida e estudiada que a emigración a América. ¿Estivo na vosa intención contribuir a paliar este feito co voso traballo? En definitiva: ¿por que trascorre a historia en Alemaña e non en Arxentina, por exemplo?

Por nengum motivo especial. Dentro dos nossos esquemas nom entrava nada parecido ao que comentas porque “Freda” nom é umha história sobre a emigraçom, é umha história de amor ambientada na emigraçom. Mas no que é este contexto, o meu objectivo último co livro -e sei que é um reto- é que um jamaicano emigrado em Londres, um jovem turco na Alemanha, um colombiano em Nova York, um mexicano em San Diego se identifiquem, que a obra seja justa com uns sentimentos que poderiam experimentar. Por isso, nom importa se transcorre num pais ou outro. Fai-me graça que menciones Alemanha… Por que nom pode transcorrer em Suíça? Em ningures se mencionam as palavras “Galiza” nem “Alemanha”. Só os idiomas, “galego” e “deutsch”. Nom importa. Nom se trata de galegos em ningures, trata-se de um ser humano que se vê arrancado do seu entorno natural e transplantado a outro alheio. Trata um tema universal, sobre o qual -a diferença do que às vezes nos querem fazer crer- nom temos a exclussividade.

P: O capitalismo fordista de posguerra na Alemaña e a situación dos traballadores -os ‘gastarbeiter’- que reflectides vós na novela, ¿é unha forma de denunciar, por contraste ou semellanza, o neoliberalismo actual e o trato que se lles dá actualmente aos inmigrantes nas sociedades como a nosa? ¿É plausible un paralelismo entre galegos-na-Alemaña-dos-60 / inimigrantes-na-España-do-2000?

Nom o sei, tampouco som um experto no tema. Mas esse paralelismo nom é absurdo, pode-se pensar assim.

P: ¿Pensas que os galegos que daquela emigraron eran conscentes de que en certa forma os estaban botando fóra? É un feito histórico clarísimo que se favoreceu a emigración desde o Goberno Español: “Trocar persoas por divisas”, como di unha das vosas personaxes… O que se chamaba “Emigración asistida”…

Nom penso que fossem conscientes de que eram moeda de câmbio, tinham os olhos tapados pola necessidade imediata: Nom morrer de fame. De qualquer maneira, isso é algo que lho hai que perguntar a eles, os que o passarom.

P: Na novela insistides en que os galegos na emigración se comportan dunha forma pechada, e así se queixa o rapás protagonista. ¿Non é isto moi relativo, xa que se ben poden estar pechados con respecto as clases medias alemanas, na propia historia describides o alto nível de integración e relación coas outras minorías étnicas de ‘gastarbeiter’: italiáns, alabaneses..? ¿Non se trataría máis ben dun peche socioeconómico imposto desde enriba, en troques dunha ‘cerrazón’ intrínseca e simplemente cultural, como parece ver o protagonista? “¡Joder, vosotros también podrías poner algo de vuestra parte… ¡¡podríais aprender mejor el idioma, después de los años que lleváis aquí!!”, recrimínalle ao pai.

Essa é umha reflexom interessante, mas a Manu, o protagonista, dá-lhe igual. Que os nativos tenham mais dinheiro que eles nom o vê como um impedimento para se intentar adaptar. Sem embargo, os maiores estám co “chip” de retornar, e entre isso e a discriminaçom, nasce a escissom entre Manu e os pais. Compartem um âmbito geográfico, mas nom mental. Manu já nom é galego, já nom é alemám. É… outra cousa, distinta. Para el a normalidade é a nai de Freda, nom os seus pais. Os seus referentes já mudarom. Nom é só questom de dinheiro, senom de mentalidade. Um tio meu que estivo emigrado em Suíça sempre di que as penúrias, sacrifícios e negaçom de prazeres que fixérom no estrangeiro, se as tivessem feito aqui, teriam juntado muito mais dinheiro do que alá. Isso nom o digo eu, di-o meu tio em primeira persoa… Lembra a cena do livro na que Manu lhe fala a Freda do tocadiscos.

P: “Les estamos fabricando el país por cuatro duros”, é unha expresión dun amigo do protagonista. ¿Teñen en xeral os países de acollida unha débeda aínda cos emigrantes galegos polo traballo que levan feito alá?

Moral, penso eu. Nom entro no dinheiro, que se dá por suposto que os trabalhadores têm direito a umha pensom quando vam a velhos. Umha déveda moral de dizer, obrigado, por virdes, por trabalhardes aqui. Umha déveda moral de dizer-lhes que eles som tamém nacionais desses paises.

P: O protagonista non entende a intensidade das relacións entre os galegos cando están no exterior: “No soporto ese hábito de sólo relacionarse con paisanos”. ¿Pensas que é algo exclusivo dos galegos, que outras etnias se abren máis a se relacionaren cos nativos?

Nom che sei, a verdade.

Eu, persoalmente, teño a impresión de que esas intensas relacións internas dentro da comunidade emigrante fixeron posible que hoxe en día me sinta tan galego… e non por iso me pareceu nunca que se perderan meus pais ningunha relación cos vascos… simplemente paréceme unha cuestión social: un apégase máis os seus semellantes, ben sexa por condición ecónomica, cultural ou lingüística… E polo tanto é lóxico que teña máis amigos entre os da súa mesma orixe, porque xa levan implícitas moitas desas compatibilidades.

É o teu caso. O de Manu de “Freda” é distinto. Ambas som perfeitamente possíveis.

P: O protagonista non entende a motivación ecónomica da emigración e iso fai que non sexa capaz de comprender a aceptar o xeito en que seus pais emigran: “¿Para qué hemos venido a este país? ¿Para seguir emparentándonos con los de la alde
a de al lado?”. Para él Alemaña significa moitas máis cousas que para os seus pais porque el é mozo e ten tempo de absorbelo todo. Para os seus pais é simplemente un sitio onde se poder gañar o pan. ¿Estás de acordo?

Mmm, nom exactamente. Manu entende perfeitamente a necessidade dos pais. O que nom compreende é que umha vez ali nom se integrem como el. A diferença é que el é um neno, e ademais inteligente. Nom lhe custa. Aos pais sim, porque forom à força e só aguardam o momento de retornarem.

P: Extraña que apenas se perciba o fenómeno da morriña na historia. ¿A que é debido?

Manu bota de menos os avôs e o país, mas nom tem morrinha. À sua terra de origem seguro que lhe quer bem e gostará de voltar de vez em quando, mas a sua vida está noutra parte. Quanto a nom aparecer a morrinha, é relativo, está implícita, lembra a conversa entre a nai e Manu quando el chega de trabalhar.

P: Tampouco se percibe máis que por algúns apuntes o desprezo dos alemáns polos inmigrantes. Este é un feito practicamente xeralizado en todo o mundo, e moitas veces é fundado na xenofobia. ¿Que datos recollestes sobre este punto cando preparabades a obra? ¿Trataban realmente mal os alemáns aos galegos?

Como quantificar isso para dar um “sim” ou um “nom”? É umha pergunta com trampa. Tenho um vizinho no meu edifício que sempre di que a el em Alemanha recém aprendeu bem alemám o aceitarom como um mais, como um igual. É umha perspectiva. Este senhor queija-se de que os galegos nom se integrarom porque nom quixérom. Cito-o a el: “No trabalho só se tratavam com galegos, e depois no tempo de lazer ‘tavam sempre no Centro Galego. Assim nom havia jeito”. Como vês, hai opiniões encontradas.

P: “Volvemos a casa… ya sabes que es fue siempre nuestra intención”. Isto é un punto fundamental que diferencia a emigración a Europa da emigración a América. O que vai alá non ve factible o retorno. Agora que moitos fillos e netos de galegos nados en América están retornando (ou cando menos o están a intentar, pese ás trabas do Goberno Español)… ¿pensas que moitos se están a sentir tan desubicados como o protagonista da vosa historia e que tentarán volver algún día á súa terra de nacemento?

Na minha rua moram um senhor e a sua dona, que voltarom da emigraçom hai poucos anos. Um dia passeando dixérom-lhe ao meu pai “agora que voltámos nom me sinto nem de alá nem de aqui, porque hai hábitos que tínhamos adquiridos e que a gente de aqui nom tem”. Desde o primeiro segundo que marchas de um sítio, as cousas comezam a mudar. Quanto mais tempo tardes em retornar, mais vai mudar, para bem ou para mal. Depende das persoas e das circunstâncias, mas o teu fogar nunca vai estar igual que quando o deixastes. Nem ti és a mesma persoa que marchou. Tens que asumi-lo.

P: Finalmente, ¿que lles dirías aos fillos e netos de galegos que se están prantexar a emigración á terra dos seus antergos? ¿Que van atopar en Galicia hoxe en día?

Eu nom tenho autoridade moral para lhes dizer nada. Que vam encontrar? Que venham, vejam e interpretem a realidade por eles mesmos. Se podem e querem, que venham ajudar a erguer este país, que somos poucos e o trabalho que nos fica por diante é muito, entre o “Prestige”, o eterno caciquismo e outros dessastres cotiáns. Um país construi-se desde dentro, por muitas ajudas que desde fora se podam adicionar a maiores.


Comprar Freda en Librería Trazos (desconto para membros de Fillos)
Comprar Freda en PlanetaComic
Web oficial da novela

(NOTA: A Nosa Voz respeitou a opción ortográfica do entrevistado nas súas respostas, que polo tanto están nunha ortografía diferente das preguntas que lle foron plantexadas polo entrevistador.)

Comments are closed.